‘Cởi trói’ xuất khẩu gạo cần lộ trình?
Xuất khẩu gạo được Bộ Tài chính đưa vào danh sách cắt giảm thủ tục kinh doanh, nhưng nhiều doanh nghiệp trong ngành này lại tỏ ra băn khoăn, vì sao?
Chủ trương đúng nhưng cần lộ trình phù hợp
Hiện tại, hoạt động xuất khẩu gạo được vận hành theo Nghị định 107/2018 của Chính phủ với nhiều quy định khiến doanh nghiệp (DN) vừa và nhỏ khó đáp ứng. Vì vậy, việc bãi bỏ giấy phép được kỳ vọng sẽ giảm chi phí gia nhập thị trường xuất khẩu cho nhiều đối tượng.
TS Trần Hữu Hiệp (Trường ĐH FPT) nhận xét: Đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo là bước đi đúng hướng trong cải cách thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hàng lúa gạo. Thứ nhất, giảm rào cản gia nhập thị trường, khơi thông nguồn lực DN. Cơ chế cấp phép lâu nay vô hình trung tạo “điểm nghẽn”, bỏ giấy phép sẽ mở rộng “sân chơi”, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh. Thứ hai, khi nhiều chủ thể tham gia buộc DN đầu tư vào chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu. Điều này giúp chuyển dịch từ “bán gạo số lượng” sang “bán gạo chất lượng”, nâng giá trị xuất khẩu và vị thế gạo Việt trên thị trường quốc tế. Thứ ba, phù hợp xu thế hội nhập và cải cách. Các hiệp định thương mại tự do đòi hỏi môi trường kinh doanh minh bạch, thông thoáng. Việc duy trì giấy phép mang tính hành chính không còn phù hợp, trong khi Nhà nước có thể chuyển sang công cụ quản lý hiện đại hơn như tiêu chuẩn, dữ liệu thị trường và cơ chế hậu kiểm.
Dù vậy, TS Hiệp lưu ý, dù muốn hay không, gạo vẫn là ngành hàng đặc thù và cốt lõi của câu chuyện xuất khẩu gạo phải hướng đến việc nâng cao thu nhập, đời sống người trồng lúa. Để làm được điều này cần có kế hoạch hành động bao gồm: xây dựng hệ thống dự trữ và điều tiết thông minh, với ngưỡng cảnh báo sớm, cơ chế can thiệp linh hoạt khi thị trường biến động, tránh sốc cung – cầu trong nước. Song song đó, thiết lập chuẩn mực bắt buộc về chất lượng và liên kết chuỗi, yêu cầu DN xuất khẩu phải có hợp đồng liên kết với vùng nguyên liệu, minh bạch giá thu mua, chia sẻ lợi ích với nông dân, tránh tình trạng “mua đứt bán đoạn” gây thiệt thòi cho người trồng lúa. Đặt trong bối cảnh đó, việc bỏ giấy phép xuất khẩu gạo phải có lộ trình và điều kiện đi kèm. Trong ngắn hạn, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, công bố bộ tiêu chuẩn kỹ thuật, bắt buộc phải truy xuất nguồn gốc. Trung hạn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu thị trường, hệ thống dự trữ và công cụ điều tiết. Về lâu dài, có chính sách khuyến khích DN đầu tư vùng nguyên liệu, hợp tác xã và hợp đồng bao tiêu thực chất, có tính ràng buộc pháp lý.
